هوش هیجانی چیست؟
هوش هیجانی “Emotional Intelligence” یعنی توانایی مدیریت احساسات خود و درک احساسات دیگران. این توانایی شامل 5 عنصر کلیدی است: خودآگاهی، خودتنظیمی، انگیزه، همدلی و مهارتهای اجتماعی.
هوش هیجانی را میتوانیم پایهی موفقیت در تعاملات اجتماعی، مدرسه و محیط کار بدانیم؛ این توانایی به کودکان کمک میکند تا رفتارهای خود و دیگران را بهتر درک کنند و روابط سالمتری بسازند. یکی از ابزارهای قدرتمند برای تقویت هوش هیجانی کودکان، کتاب و کتابخوانی است.
کتاب چه نقشی در شکلگیری هوش هیجانی کودکان دارد؟
تحقیقات نشان داده است که خواندن داستان و ادبیات داستانی، میتواند احساس همدلی و هوش هیجانی کودکان را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. وقتی کودک با شخصیتهای داستان همراه میشود، احساسات آنها را تجربه میکند و میآموزد که ممکن است دیگران متفاوت از او فکر و احساس کنند. در واقع شخصیتهای داستان، نمایندهی افکار و احساسات مختلفی هستند که کودک با آنها آشنا میشود. این فرآیند به تقویت مهارتهای اجتماعی، خودآگاهی و توانایی مدیریت هیجانات کمک میکند. کودکان با هوش هیجانی بالاتر، در مدرسه عملکرد بهتری دارند، بهتر تمرکز میکنند، روابط مثبت با همسالان خود برقرار میکنند و انتخابهای سالمتری در زندگی خواهند داشت.
چه نوع کتابهایی بیشترین تأثیر را دارند؟
کتابهایی که برای پرورش هوش هیجانی کودک بالاترین تأثیر را دارند، معمولاً ویژگیهای مشترکی را در بر میگیرند:
-
داستانهای شخصیتمحور با موقعیتهای احساسی پیچیده
این کتابها کودک را با طیف گستردهای از احساسات از قبیل: غم، شادی، ترس، عصبانیت و همدلی آشنا میکنند. هنگامی که کودک با شخصیت داستانی همراه میشود، یاد میگیرد احساسات خود و دیگران را تشخیص داده و آنها را بپذیرد.
مثال: داستانهایی درباره دوستی، از دست دادن یا مواجهه با چالشهای روزمره کودکانه.
-
کتابهای تخیلی و ماجراجویانه
داستانهای خیالی و ماجراجویانه، کودک را به دنیای جدیدی میبرند و را با موقعیتهای متفاوتی روبهرو میکنند. این تجربه ذهنی، قدرت همدلی و تفکر انتقادی کودک را تقویت میکند و باعث میشود کودک بتواند احساسات و انگیزههای شخصیتها را تحلیل کند.
مثال: ماجراهای قهرمانان کوچک، داستانهای فانتزی با چالشها و تصمیمگیریهای اخلاقی.
-
کتابهای آموزشی درباره احساسات و مهارتهای اجتماعی
برخی کتابها بهصورت مستقیم به کودکان مهارتهایی مانند شناسایی و بیان احساسات، حل تعارض، همکاری و احترام به دیگران را آموزش میدهند. این کتابها اغلب شامل فعالیتهای تعاملی و مثالهای واقعی هستند که کودک میتواند در زندگی روزمره از آنها استفاده کند.
مثال: کتابهایی با تمرینات خودتنظیمی (برای کنترل خشم، شیوه رفتار در روابط دوستانه و…)
-
کتابهایی با تنوع فرهنگی و اجتماعی
داستانهایی که به خوبی شخصیتها و موقعیتهای مختلف را از فرهنگها و محیطهای متفاوت نمایش میدهند، به کودک کمک میکنند تفاوتها را بپذیرد و دیدگاه گستردهتری نسبت به جهان اطرافش پیدا کند. این نوع کتابها، برای تقویت حس همدلی و احترام به دیگران مفید هستند.
مثال: داستانهایی درباره کودکان کشورهای دیگر، یا با تجربیات متفاوت از خود کودک.
-
کتابهای تعاملی و مشارکتی
کتابهایی که شامل پرسشها، فعالیتها و بازیهای کوچک هستند، کودک را به تفکر درباره احساسات شخصیتها و تصمیمگیری تشویق میکنند. والدین و مربیان میتوانند با مشارکت فعال در فرآیند خواندن این کتابها، مهارتهای گفتوگو و تحلیل احساسات را به کودک آموزش دهند.
مثال: کتابهایی با سؤالات “اگر تو جای شخصیت بودی چه کار میکردی؟” و یا بازیهای داستانی و تعاملی.
-
کتابهای داستانی با پایان باز
یکی از ویژگیهای ارزشمند در بعضی از کتابهای کودک، پایان باز آنهاست؛ در این نوع داستانها برخلاف قصههای سنتی که همهچیز به شکل مشخص به اتمام میرسد (مثل شاهزاده و شاهزادهخانم تا ابد به خوبی و خوشی کنار هم زندگی کردند)، پایان ماجرا مبهم و چندوجهی باقی میماند. این روش دو فایده مهم دارد: اول اینکه کودک پس از اتمام کتاب، مجبور میشود به اتفاقات آن فکر کند و برای آنها پایانی را تصور کند. این کار به تقویت خلاقیت، توانایی حل مسئله و رشد تفکر انتقادی او کمک میکند.
فایده دوم این است که وقتی پایان قطعی وجود ندارد، کودک یاد میگیرد به احساسات و دیدگاه شخصیتها فکر کند. یعنی تنها به نتیجه نگاه نمیکند، بلکه به مسیر و احساسات درگیر در آن هم اهمیت میدهد.
مثال: کتابهایی با پایان باز که همراه خود سؤالاتی را در ذهن کودک جای میگذارند: آیا آن شخصیت قهرمان بود؟ آیا کارش شجاعانه بود؟…
نقش والدین و مربیان در کتابخوانی
والدین و مربیان نقش بسیار مهمی در تقویت هوش هیجانی کودکان از طریق کتاب دارند. کتابخوانی مشترک، فرصت گفتوگو دربارهی احساسات شخصیتها و موقعیتهای داستان را فراهم میکند تا آنها را به کودک آموزش دهد. پرسیدن سؤالات درباره رفتار و نگرش شخصیتها از کودک، به توسعه مهارتهای همدلی و تفکر انتقادی او کمک میکند. محیط حمایتی و تشویقی در هنگام کتابخوانی، انگیزه کودک را برای مطالعه و یادگیری مهارتهای اجتماعی افزیش میدهد.
نتیجه
کتابها نهتنها مهارتهاری زبانی و فکری کودکان را تقویت میکنند، بلکه ابزاری ارزشمند برای پرورش هوش هیچانی او هستند. انتخاب کتابهای مناسب و مشارکتهای والدین و مربیان در فرآیند کتابخوانی، به شکلگیری بهتر احساسات کودک کمک میکند و درک او را از روابط دوستانه و ایفای نقش مثبت در اجتماع افزایش خواهد داد. با ایجاد عادت کتابخوانی از سنین پایین، میتوانیم پایهای مستحکم برای رشد اجتماعی و عاطفی کودکان فراهم کنیم.
اگر به دنبال انتخاب کتاب مناسب برای کودک خود هستید، پیشنهاد میکنیم مطالب زیر را مطالعه کنید:
همچنین برای تهیه کتابهای مناسب با رده سنی فرزند خود، میتوانید به فروشگاه باریجه سر بزنید.
